Na een lange stilte in de Tweede Kamer vanwege het verkiezingsreces, was het afgelopen week weer druk in Den Haag. Oude Kamerleden namen afscheid, nieuwe Kamerleden werden geïnstalleerd. En, in de formatie werden stappen gezet. Op dinsdag presenteerde verkenner Wouter Koolmees zijn eindverslag, donderdag ging de nieuwe Kamer hierover in debat.
In dit debat werden twee informateurs aangewezen om met D66 en CDA aan een aantal inhoudelijke thema’s te gaan werken, waarna Hans Wijers (D66) binnen 24 uur alweer opstapte. Op 9 december wordt daarom het verslag van enkel informateur Sybrand Buma (CDA) verwacht.
Wat is er precies gebeurd? En welke stappen worden er de komende tijd ondernomen?
Verschillen en overeenkomsten
In zijn functie als verkenner heeft Wouter Koolmees met alle vijftien fractievoorzitters gesproken. Uit deze gesprekken is volgens Koolmees naar voren gekomen dat er brede steun is vanuit de Kamer om een coalitie te vormen met ten minste D66 en CDA. Hierbij moeten zich nog wel minstens twee partijen aansluiten. Aansluiting door de VVD krijgt ook brede steun, schrijft Koolmees in zijn verslag.
Verder gaat hij in op de verschillende redenen waarom partijen wel of niet met elkaar willen samenwerken. Zo schrijft Koolmees: “De VVD acht samenwerking in een coalitie met GroenLinks-PvdA uitgesloten op grond van inhoudelijke en politieke verschillen met die partij. De fractie van GroenLinks-PvdA sluit de VVD niet uit en is bereid om inhoudelijke onderhandelingen aan te gaan met de VVD.”
Ondanks de verschillen tussen de partijen ziet Koolmees ook een belangrijke gemene deler tussen de partijen, namelijk de ambitie om Nederland vooruit te helpen en een aantal grote opgaven aan te pakken. Ook willen de partijen snel een stabiel kabinet.
Formeren, faseren
Koolmees haalde weer een aantal klassieke rijmende formatiewijsheden van stal: formeren is faseren, en formeren is elimineren. In die geest adviseert hij dat D66 en CDA eerst drie weken gaan praten over de inhoud, compromissen gaan verkennen en daarmee op zoek gaan naar de overeenkomsten in plaats van verschillen. Dit gaan zij doen aan de hand van verschillende thema’s: migratie, wonen, veiligheid/defensie, stikstof en de economie, dan wel het investeringsklimaat voor bedrijven. Opvallend is hierbij welke thema’s hier niet toe behoren, zoals bijvoorbeeld zorg, klimaat of digitalisering.
Via de inhoud gaan de twee partijen dan, op advies van Koolmees, op zoek naar welke coalities er mogelijk zijn, ook met een meerderheid in de Eerste Kamer. Deze zogeheten “positieve agenda” moet een voorbereiding worden op het regeerakkoord.
Debat over de verkiezingsuitslag
Na het uitbrengen van het eindverslag mocht Koolmees op 13 november zijn toelichting geven. Zoals gebruikelijk werd de verkenner uitvoerig bedankt voor zijn werk door alle partijen, maar er klonk ook kritiek op het advies.
Zo zei VVD-fractievoorzitter Yeşilgöz dat deze stap overbodig is en niet te lang mag duren. Zij zag liever dat de VVD bij deze stap ook al aan tafel zat. Esther Ouwehand (PvdD) benadrukte voorstander te zijn van de tussenstap, maar zette wel vraagtekens bij de onderwerpen die besproken zouden worden. Zij had liever gezien dat klimaatbeleid een prominentere plek zou krijgen. Ook Laurens Dassen (Volt) gaf aan dat andere onderwerpen minstens zo belangrijk waren om in deze fase te bespreken, waaronder digitale zaken en Europa. En diende Jimmy Dijk (SP) een motie in om ook zorg en sociale zekerheid mee te nemen in deze fase. Al deze voorstellen haalden geen meerderheid.
In de beantwoording op de gestelde vragen verduidelijkte Koolmees dat op wonen, asiel, stikstof en veiligheid veel overeenkomsten zijn, wat belangrijk is in deze fase van de formatie.
Echter zei Koolmees in het debat dat hij ook grote verschillen ziet tussen alle potentiële coalitiepartijen. Door met twee partijen te beginnen op inhoud wil hij voorkomen dat partijen zich ingegraven houden door het wie-met-wie-verhaal.
Hoe nu verder?
In het debat is het ook gegaan over: hoe nu verder? Zoals gebruikelijk diende de fractievoorzitter van de grootste partij Rob Jetten (D66) een motie in om D66’er Hans Wijers en CDA’er Sybrand Buma als informateurs te benoemen voor een periode van 3 weken. Na het aannemen van de motie overhandigde Kamervoorzitter Bosma officieel de opdracht, vervolgens waren de nieuwe informateurs beschikbaar voor vragen bij een kort persmoment.
Tijdens dit persmoment ging het overgrote deel van de vragen, aangevoerd door RTL-journalist Floor Bremer, over uitspraken die Hans Wijers zou hebben gedaan tijdens een bijeenkomst voor ondernemers. Deze vermeende uitspraken zouden de verhoudingen kunnen schaden. Later werden nog privé-appjes bekend gemaakt, en is hij opgestapt als informateur.
Hij stelde in een verklaring: “Ik ben vandaag door NRC geconfronteerd met uitspraken die ik in een privé appje ruim voor de verkiezingen heb gedaan. In dat 1-op-1 bericht heb ik spontaan uitspraken gedaan die je weloverwogen nooit zou doen. Nu die uitspraken publiek zijn geworden zou dat mijn positie als onbevangen informateur kunnen schaden. Het proces is te belangrijk om dat te laten afleiden van de inhoud. Dat maakt dat ik met grote spijt heb moeten besluiten om terug te treden als informateur.”
Rob Jetten (D66) wilde door, hij tweette: “Helaas heeft Hans Wijers moeten besluiten zijn taken als informateur neer te leggen. Ik dank hem voor zijn inzet en beschikbaarheid. Om geen tijd te verliezen in dit proces heb ik de Voorzitter van de Tweede Kamer voorgesteld om, binnen de opdracht van de Kamermotie, verder te gaan met Sybrand Buma als informateur.”
De informateur brengt op dinsdag 9 december verslag uit.
