Regeren is vooruitzien. Meestal dan. Op de derde woensdag in mei draait het juist om terugkijken. Vandaag is het Verantwoordingsdag.
Op deze dag legt het kabinet verantwoording af over de uitgaven, inkomsten en resultaten van het afgelopen jaar. Voor Verantwoordingsdag 2026 gaat het dus om het begrotingsjaar 2025. De centrale vraag: wat heeft het kabinet beloofd, wat is daarvan terechtgekomen en wat heeft het gekost?
De minister van Financiën, Eelco Heinen, heeft vandaag het Financieel Jaarverslag van het Rijk 2025 en de departementale jaarverslagen aangeboden aan de Tweede Kamer. Daarin staat per ministerie hoe het geld is besteed en hoe dat zich verhoudt tot de begroting die eerder door de Kamer is goedgekeurd. Ook worden de slotwetten naar de Kamer gestuurd. Daarmee worden de begrotingen over 2025 formeel aangepast aan de werkelijke uitgaven en ontvangsten.
Daarnaast heeft Pieter Duisenberg, president van de Algemene Rekenkamer, de resultaten van het Verantwoordingsonderzoek aangeboden. De Algemene Rekenkamer controleert onafhankelijk of het Rijk het geld volgens de regels heeft uitgegeven, of de bedrijfsvoering op orde is en of beleid de resultaten heeft opgeleverd die vooraf waren beoogd.
Wat valt op in het verantwoordingsonderzoek?
De verantwoordingsstukken gaan over de volle breedte van het rijksbeleid. We lichten drie onderwerpen uit:
Gunning bij Defensie
De Algemene Rekenkamer keek dit jaar in het bijzonder naar veiligheid. Er ging bijna 6 miljard euro extra naar defensie. Toch blijven er volgens de Rekenkamer grote kwetsbaarheden. De beveiliging van militaire objecten is nog niet op orde en de informatiebeveiliging blijft kwetsbaar.
Daar komt bij dat de Rekenkamer kritisch is op de manier waarop Defensie inkoopt. Met name bij Defensie wordt via uitzonderingsprocedures directe gunning toegepast, zonder goede onderbouwing en zonder gelijk speelveld voor bedrijven. In een defensiemarkt met risico’s, en zonder fraude- en corruptiebeleid, noemt de Rekenkamer dat geen goed idee.
Doorlooptijden in zedenzaken
De Algemene Rekenkamer is ook kritisch op de aanpak van doorlooptijden in zedenzaken. Op onderdelen is een lichte verbetering te zien, maar de normen voor doorlooptijden zijn niet gehaald. De Rekenkamer noemt dit een “ernstige onvolkomenheid”.
Kabels en leidingen op de Noordzee
Ook de bescherming van kabels en leidingen op de Noordzee komt aan bod. Die infrastructuur is belangrijk voor stroom, internet, olie en gas. Door geopolitieke spanningen neemt de dreiging van sabotage en spionage toe. Het kabinet is een programma gestart om deze infrastructuur beter te beschermen, maar volgens de Rekenkamer heeft de overheid nog geen volledig beeld van mogelijke dreigingen. Informatie wordt niet altijd op tijd gedeeld en er is nog geen organisatie die signalen structureel verzamelt, onderzoekt en opvolgt.
Gehaktdag
De Tweede Kamer heeft niet alleen het recht om begrotingen goed te keuren, maar ook de taak om te controleren wat er daarna met dat geld gebeurt. Is geld uitgegeven zoals afgesproken? Zijn doelen gehaald? Zijn problemen op tijd gemeld?
Daarom wordt Verantwoordingsdag ook wel woensdag gehaktdag genoemd. Dit is het moment waarop het kabinet kan worden aangesproken op de uitvoering. Niet op voornemens, beloftes of beleidsbrieven, maar op wat er in de praktijk is gebeurd.
Waarom bestaat Verantwoordingsdag?
Verantwoordingsdag bestaat in haar huidige vorm sinds 2000. Daarvoor was er geen aparte voorjaarsdag voor de verantwoording. De jaarverslagen van de ministeries werden pas later in het jaar naar de Tweede Kamer gestuurd, in de aanloop naar Prinsjesdag.
Dat was onhandig. De Kamer moest dan terugkijken op cijfers van het vorige jaar, terwijl de nieuwe begroting alweer op tafel lag. Controle op de uitvoering kwam daardoor in de knel. Op initiatief van de Tweede Kamer is de verantwoording naar voren gehaald. Sindsdien ontvangt de Kamer de jaarverslagen jaarlijks op de derde woensdag van mei.
Dat geeft de begrotingscyclus meer lucht. Eerst besluit de Kamer over de begroting. Daarna voert het kabinet beleid uit. Vervolgens controleert de Kamer of het geld goed is besteed en of de doelen zijn gehaald.
Wat doet de Tweede Kamer nu?
Kamerleden lezen de jaarverslagen, de slotwetten en de rapporten van de Algemene Rekenkamer. Vervolgens kunnen zij feitelijke vragen indienen.
Voor de slotwetten 2025 is de deadline vastgesteld op woensdag 27 mei 2026 om 14.00 uur. Kamercommissies wordt geadviseerd dezelfde termijn te gebruiken voor feitelijke vragen over de departementale jaarverslagen en de rapporten van de Algemene Rekenkamer. Het kabinet en de Algemene Rekenkamer worden verzocht de antwoorden uiterlijk dinsdag 9 juni 2026 naar de Kamer te sturen.
Die feitelijke vragen zijn vaak veelzeggend. Formeel zijn ze bedoeld om feitelijke informatie op te helderen. In de praktijk laten ze ook zien waar Kamerleden politieke aandacht op willen vestigen.
Het plenaire Verantwoordingsdebat staat gepland op woensdag 3 juni 2026. Daarin debatteert de Tweede Kamer met de minister-president en de minister van Financiën over de resultaten van het afgelopen jaar. Net als bij de Algemene Politieke Beschouwingen na Prinsjesdag kan dit debat over alles gaan. Na het plenaire Verantwoordingsdebat behandelen de vaste Kamercommissies de afzonderlijke jaarverslagen en verantwoordingsonderzoeken met de betrokken bewindspersonen.
De public affairsaanpak verschilt nogal per beleidsdossier. Zo kunnen de jaarverslagen en de rapporten van de Algemene Rekenkamer vooral een bron van informatie zijn. In andere gevallen bieden de feitelijke vragen, commissiedebatten en het plenaire Verantwoordingsdebat aanknopingspunten om een onderwerp opnieuw onder de aandacht te brengen.
Heeft u vragen over Verantwoordingsdag, de verantwoordingsstukken of de debatten die hieruit volgen? EPPA denkt graag met u mee.
